Main Menu

کشف یخ جیمز وب در بتا پیکتوریس؛ یخی کهن‌تر از خود ستاره

در ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶ برابر با ۲۳ آبان ۱۴۰۵، پژوهشی در مجله علمی ساینس نشان داد تلسکوپ فضایی جیمز وب در دیسک پیرامون ستاره بتا پیکتوریس، یخ آب و یخ کربن‌دی‌اکسید پیدا کرده است. نکته تازه این است که ساختار این یخ‌ها بیشتر به یخ کهن میان‌ستاره‌ای شبیه است تا به یخی که بعداً در خود سامانه سیاره‌ای شکل گرفته باشد. به زبان ساده، کشف یخ جیمز وب در بتا پیکتوریس می‌گوید مواد اولیه دنیاهای پرآب ممکن است از قبل، حتی پیش از تولد خود ستاره، در این دیسک حاضر بوده باشند.

بتا پیکتوریس ستاره‌ای جوان، حدود ۲۰ میلیون‌ساله و در فاصله تقریبی ۶۴ سال نوری است. پیرامون آن دیسک بزرگی از غبار و خرده‌سنگ قرار دارد که هنوز سیاره در آن شکل می‌گیرد و تا امروز سه سیاره در این سامانه پیدا شده است. این دیسک تقریباً از لبه دیده می‌شود و برای اخترشناسان آزمایشگاهی طبیعی است تا ببینند بلوک‌های ساختمانی سیاره چطور در کنار هم جمع می‌شوند.

چرا پیدا کردن این یخ دشوار بود

در بخش‌های بیرونی دیسک، فاصله تا ستاره آن‌قدر زیاد است که آب و مولکول‌های فرار باید به صورت جامد یخ بزنند. وجود گاز کربن‌مونوکسید هم نشانه دیگری بود؛ چون نور فرابنفش ستاره باید این گاز را ظرف چند دهه تا چند قرن از بین ببرد. اگر هنوز گاز هست، باید پیوسته از جایی تازه شود و محتمل‌ترین منبع، یخی است که هنگام برخورد لایسنس نود 32 دنباله‌دارها و خرده‌سیاره‌ها آزاد می‌شود.

با وجود این نشانه‌ها، جست‌وجوهای قبلی برای بخار آب یا اثر آشنای یخ آب در طول‌موج حدود ۳ میکرومتر بی‌نتیجه مانده بود. مدل‌ها می‌گفتند تابش فرابنفش می‌تواند دانه‌های یخ خالص و کوچک دیجیزا را سریع‌تر از تولید دوباره آن‌ها نابود کند. در مقابل، یخ «کثیف» که با مولکول‌های دیگر مخلوط شده باشد، شانس بیشتری برای باقی ماندن دارد. یافته تازه دقیقاً با همین تصویر همخوان است.

تلسکوپ وب چه چیزی را در طیف دید

گروهی به سرپرستی سارا بتی از مؤسسه علمی تلسکوپ فضایی در بالتیمور، در ۷ دسامبر ۲۰۲۳ با طیف‌سنج فروسرخ نزدیک جیمز وب کل طیف را از حدود ۰.۶ تا ۵.۲ میکرومتر برای هر نقطه تصویر ثبت کردند. پس از کم کردن نور شدید ستاره، بازتاب غبار دیسک را در طول‌موج‌های مختلف اندازه گرفتند تا اثر انگشت یخ‌ها را پیدا کنند.

یخ آب نور را نزدیک ۳ میکرومتر به‌شدت جذب می‌کند و یخ کربن‌دی‌اکسید در حدود ۴.۲۷ میکرومتر، یا در ۴.۳۹ میکرومتر وقتی ایزوتوپ سنگین‌تر کربن-۱۳ در آن باشد. پژوهشگران این ویژگی‌ها را در دو نقطه در دو سوی ستاره، هر کدام در فاصله تقریبی ۱۰۰ واحد نجومی، با جزئیات استخراج کردند. هر دو طیف هم یخ آب و هم کربن‌دی‌اکسید را نشان داد.

شکل این آثار از حضور صرف مهم‌تر بود. ویژگی کربن‌دی‌اکسید کمی به سمت طول‌موج کوتاه‌تر جابه‌جا و پهن‌تر از یخ خالص آزمایشگاهی بود. این همان رفتاری است که وقتی مولکول‌های کربن‌دی‌اکسید داخل یخ آب گیر افتاده باشند دیده می‌شود. یعنی این دو یخ دانه‌های جدا از هم نیستند، بلکه کاملاً مخلوط‌اند؛ همان یخ درهم‌آمیخته‌ای که مدل‌ها برای مقاومت در برابر فرابنفش پیش‌بینی کرده بودند.

  • نسبت کربن‌دی‌اکسید به آب حدود ۱۱ درصد برآورد شده است؛ یعنی کمی بیش از یک مولکول کربن‌دی‌اکسید در برابر هر ده مولکول آب.
  • این نسبت در بازه اندازه‌گیری‌شده دنباله‌دارهای منظومه شمسی و دیسک‌های ستاره‌های نوزاد دیگر قرار می‌گیرد.
  • بیشتر یخ آب بی‌شکل و شیشه‌مانند است و سهم یخ بلوری کمتر از ۷ درصد تخمین زده شده است.
  • برای ماندن در حالت بی‌شکل، یخ باید بسیار سرد بماند یا پیوسته با تابش و برخورد دوباره نامنظم شود.

یخ کهن‌تر از خود ستاره چه معنایی دارد

یخ آب بلوری معمولاً قله تیزی کمی بالای ۳ میکرومتر می‌سازد. این قله در بتا پیکتوریس تقریباً غایب بود. یخ بی‌شکل وقتی ساخته می‌شود که مولکول‌های آب آن‌قدر سریع و سرد منجمد شوند که فرصت مرتب شدن در شبکه بلوری را پیدا نکنند. پژوهشگران نتیجه گرفتند این یخ به احتمال زیاد در محیط میان‌ستاره‌ای، پیش از شکل‌گیری سیاره‌های این سامانه، ساخته شده است.

پخش یکنواخت یخ در دیسک هم به برخوردهای پیاپی میان خرده‌سیاره‌ها نیاز دارد. هر برخورد می‌تواند غبار یخی تازه، از جمله یخی که در دل اجسام بزرگ‌تر پنهان و محفوظ مانده، آزاد کند و آنچه نور ستاره از بین می‌برد جایگزین شود. شواهد قبلی از یک رد غبار کج در بازوی جنوب غربی دیسک هم با برخوردی نسبتاً نزدیک به ستاره سازگار بود. یافته تازه از این ایده پشتیبانی می‌کند که گاز کربن‌مونوکسید دیسک هم از همین برخوردها می‌آید.

کشف یخ جیمز وب در بتا پیکتوریس البته همه پرسش‌ها را نمی‌بندد. مقدار دقیق یخ بلوری هنوز قطعی نیست و ممکن است مولکول‌های دیگری هم در این مخلوط پنهان باشند. با این حال، اگر سامانه‌ای جوان در فاصله ۶۴ سال نوری با موادی شبیه دنباله‌دارهای خود ما کار خود را آغاز کرده باشد، یخ کهن میان‌ستاره‌ای می‌تواند ماده اولیه رایجی برای ساخت دنیاهای پرآب باشد. این همان امیدی است که این مشاهده برای شناخت شکل‌گیری سیاره‌ها و امکان محیط‌های قابل زیست به همراه می‌آورد.






Comments are Closed