Main Menu

کشف ترکیب تازه ضدمالاریا از باکتری‌های خاک؛ امیدی در برابر انگل مقاوم

مالاریا هنوز یکی از جدی‌ترین بیماری‌های عفونی جهان است و هر خبر تازه درباره داروهای ضدمالاریا توجه پزشکان و پژوهشگران را جلب می‌کند. در روزهای اخیر، پژوهشگران مؤسسه Wertheim UF Scripps وابسته به دانشگاه فلوریدا از کشف خانواده‌ای تازه از ترکیب‌های طبیعی خبر دادند که در آزمایش‌های آزمایشگاهی توانسته‌اند انگل مالاریای مقاوم به چند دارو را با سرعت از بین ببرند. نام این ترکیب‌ها اسفریاورانتین یا به اختصار SPA است و منشأ آن‌ها گروهی کمیاب از باکتری‌های خاک است.

چرا به داروی تازه ضدمالاریا نیاز داریم؟

طبق اطلاعیه دانشگاه فلوریدا، مالاریا سالانه حدود ۲۸۰ میلیون نفر را بیمار می‌کند و نزدیک به ۶۰۰ هزار مرگ در سال به آن نسبت داده می‌شود که بخش بزرگی از قربانیان کودکان خردسال هستند. این بیماری از طریق نیش پشه در مناطق گرمسیری منتقل می‌شود. مشکل اصلی این است که انگل‌های عامل بیماری به‌تدریج در برابر درمان‌های استاندارد مانند کلروکین و آرتمیزینین مقاوم می‌شوند. به همین دلیل، یافتن ترکیب‌هایی با سازوکار متفاوت از داروهای فعلی یکی از اولویت‌های پژوهش در این حوزه است.

کشف در دل یک کلکسیون قدیمی

نکته جالب این پژوهش آن است که ترکیب تازه نه در یک سفر اکتشافی، بلکه در میان نمونه‌های یک مجموعه موجود پیدا شد. مؤسسه Wertheim UF Scripps یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های محصولات طبیعی میکروبی در جهان را نگهداری می‌کند؛ مجموعه‌ای از سویه‌های میکروبی که سال‌ها جمع‌آوری و منجمد و خشک شده‌اند. سرپرستی این تیم را بن شن، شیمیدان این مؤسسه، بر عهده داشت.

مراحل غربالگری

  1. در گام نخست، پژوهشگران ۸۱ ترکیب طبیعی خالص‌شده از این کلکسیون را روی یک انگل مالاریای مقاوم به دارو آزمودند و به شش نامزد امیدوارکننده از پنج خانواده شیمیایی رسیدند.
  2. سپس دامنه کار را گسترش دادند و ۱۵۳۱ نمونه تولیدشده توسط ۴۲۵ میکروب از گروه اکتینوباکتری‌ها را بررسی کردند. حدود ۲۰ درصد این نمونه‌ها خاصیت ضدمالاریا نشان دادند.
  3. در ادامه، نمونه‌هایی که برای سلول‌های انسانی سمی بودند کنار گذاشته شدند و ترکیب شیمیایی و فعالیت بهترین نامزدها با دقت بیشتری مطالعه شد.
  4. در نهایت، باکتری‌های تولیدکننده ترکیب‌های ناشناخته کشت داده شدند، تولید آن‌ها بهینه شد و ساختار شیمیایی‌شان تعیین شد.

اسفریاورانتین‌ها چه هستند؟

ترکیب‌های SPA از گروهی کمیاب و کمتر مطالعه‌شده از باکتری‌های خاک به نام Sphaerisporangium به دست آمده‌اند. بر اساس چکیده مقاله منتشرشده در نشریه Journal of the American Chemical Society، این ترکیب‌ها خانواده‌ای بی‌سابقه از پلی‌کتیدهای نوع دوم گلیکوزیله‌اند. پژوهشگران برای تعیین ساختار آن‌ها از طیف‌سنجی جرمی، تشدید مغناطیسی هسته‌ای و محاسبات شیمی کوانتومی کمک گرفتند. به گفته نویسندگان، ساختار شبه‌دوتایی ویژه این خانواده نقش مهمی در فعالیت قوی آن‌ها در غلظت‌های بسیار پایین دارد.

نتایج آزمایش‌ها

بر اساس گزارش دانشگاه فلوریدا، بهترین ترکیب این خانواده توانست ۹۹٫۹ درصد انگل مقاوم به چند دارو، یعنی پلاسمودیوم فالسیپاروم، را در خون و سلول‌های کبدی کشت‌شده از بین ببرد. این یعنی ترکیب در بیش از یک مرحله از چرخه زندگی انگل مؤثر بوده است؛ ویژگی‌ای که در بسیاری از داروهای موجود دیده نمی‌شود.

  • اثر سریع: ترکیب SPA A الگوی کشتار سریع انگل را نشان داد.
  • فعالیت دوگانه: هم در مراحل دیجیزا درون گلبول قرمز و هم در مرحله کبدی مؤثر بود.
  • احتمال کم مقاومت: آزمایش‌ها نشان داد احتمال بروز مقاومت در برابر آن پایین است.
  • سازوکار احتمالاً متفاوت: نویسندگان مقاله معتقدند نحوه اثر آن به احتمال زیاد با داروهای ضدمالاریای فعلی فرق دارد.

به گفته پژوهشگران، مسیر رسیدن از کشف یک ترکیب پیشرو تا داروی تأییدشده می‌تواند سال‌ها طول بکشد.

این خبر برای بیماران چه معنایی دارد؟

باید واقع‌بین بود. آنچه اکنون در دست داریم یک ترکیب پیشرو است، نه دارویی آماده برای مصرف. آزمایش‌ها در محیط آزمایشگاهی و روی کشت‌های سلولی انجام شده‌اند و هنوز مراحل طولانی ارزیابی ایمنی، اثربخشی و آزمایش‌های بالینی در پیش است. به گفته بن شن، گام بعدی تیم بررسی ظرفیت دارویی و درمانی ساختار SPA است؛ کاری که مستلزم شناسایی و تأیید هدف مولکولی اصلی این ترکیب و درک سازوکار اثر آن است.

با این حال، اهمیت این یافته در دو نکته است. نخست، ترکیبی که هم مرحله خونی و هم مرحله کبدی انگل را هدف بگیرد می‌تواند در آینده هم در درمان و هم در پیشگیری از عود بیماری نقش داشته باشد. دوم، این پژوهش نشان می‌دهد کلکسیون‌های قدیمی میکروبی هنوز گنجینه‌ای از مولکول‌های ناشناخته‌اند و بازخوانی آن‌ها با ابزارهای امروزی می‌تواند به کشف‌های تازه برسد.

جمع‌بندی

کشف اسفریاورانتین‌ها خبر امیدوارکننده‌ای در نبرد طولانی بشر با مالاریاست، به‌ویژه در زمانی که مقاومت دارویی نگرانی جدی ایجاد کرده است. فعلاً مهم‌ترین پیام این پژوهش آن است که پاسخ برخی از بزرگ‌ترین چالش‌های پزشکی ممکن است در یک مشت خاک و در قفسه‌های یک آزمایشگاه پنهان باشد.






Comments are Closed